هەر لەدێرێکی ئەو چامەیەدا ئەختەر لە تاو هاواری ئەوین و خرۆشی رووتەمەنی بە تایبەتی چاوی مەستی یارەکەی دەڵێ:
لە هیجری چاوەکەی مەستت دڵ و دینم بە غارەت چوو
هۆلاکۆ بێ یان خاچپەرستەکان دین بە غارەت ببەن وەک هەوڵیان دا رێی دەچتێ بەڵام چاوێکی مەست کە بە دڵنیاییەوە کچێکی موسڵمان بووە چۆن بەغارەت چوو؟ راڤەکەی هەرچۆنێکی تۆژینەوەرەکان لێکی بدەنەوە هەر ئەوەیە کە ئەختەر ئاینی زۆر بە هەند وەرنەگرتووە جگە لە رووکەشیەکەی نەبێ گەر کورد بە گشتی وابن 18 چونکە وەک پێمان دەڵێن چاک لە ئیسلام حاڵی نەبوویین خۆ زۆر لە تاکەکانی کورد زانا و شەریعەت زان بوون بڕواش ناکەم ئەختەر لەو تاکانە نەبووبێ.
لە شیعری "ئەسیری دەستی شۆخێکم" کە لە کتێبەکەی ئازاد عبدالواحد دانییە لە دیوانی ئەختەر دایە مامۆستا تایەر ئامادەی کردووە ناوەڕۆکەکەی ئەو تەماویەمان لەبەر چاو لادەبا کە ئەوین ئەختەری بۆ لای خۆی راکێشاوەو ئاین و ژیریشی پێ لەدەست داوە:
گوتم: ئەدی دڵ حەیات بی نەقدی عەقڵ ودین لەدەست چوو
گوتی: لۆمەم مەکە سووچم نیە بازاری سەودایە
چونکە جوانی توخمێکی بەرچاوی رووتەمەنییە بۆیە لە رێگای ئەودا خرۆشی رووتەمەنی دەجمێ و بڵێسەی خۆشەویستی پەیدا دەکا ئەو خرۆشیەش ئەختەری جماندووە کاتێ رووخساری بێ وێنەی شۆخ و شەنگێگی وەک رابی دیوە من ناڵێم ئەوین لەدایک نابێ گەر جوانی نەبێ بەڵام جوانی و هەر کەرستەو رەفتارێکی رووتەمەنی لە زۆربەی حاڵەتەکان دا ماکی سەرەکی ئەو ئەوینەیە هۆیەکەشی لەبەر دەستدایە کە چاو پێش دڵ هەستی ئەوین پەیدا دەکا بە چاویش مەسەلە رووتەمەنییەکان دەبینین و هۆشیاریەکەشی سەرهەڵدەدا بە تایبەتی گەر بزانین " دەمێکە چاودێری کراوە کە تین وخرۆشی رووتەمەنی بە سێنایی لەگەڵ ئەوین دا تێکەڵ دەبێ"19.
ئەوین گەر قۆناغی یەکەمی حەزی مرۆیی بێ ئەوە رووتەمەنی قۆناغی دووەمە دەکرێ حەزی رووتەمەنی بێ ئەوین سەرهەڵبدا بەڵام دوای ئاوێتەبوونی لەگەڵ ئەوین کاریگەری بە تین تر دەبێ تا ئەو حاڵەتەی پێی دەڵێن"حەلاندن" وەک لە دیالکتیکی باکوردا هاتووە ئەو حاڵەتە بەروونی لە ئەختەر روویداوە تا ئەو رادەیەی بە خۆی بڵێ:
بەوەڵڵا عاشقی " ئەختەر" کە ئیمڕۆ نادری عەسرە
بەرەسمی زیندەگی قوربان ئەوا هاتۆتە دیوانت
ئەوینی ئەختەر بە رادەیەک کاریگەر بووە تا گەیشتۆتە قۆناغی مل کەچ بوون و تەسلیم بوون ئامادە بووە خۆ بەدەستەوە بدا داگیر بکرێ هەر لە پێناو ئەوەی بە یار بگا یان هێزو تینی ئەوینەکەی بسەلمێنێ لەو بازنە کۆمەڵایەتیە دەرچووە کە پلەیەکی کۆمەڵایەتی بەرزی هەبووە لە کۆمەڵگەی ئەوسای کۆیە هەم ناودارو دەوڵەمەند و دەسەڵاتدار وەک ئەویندارێکی رووت هاتۆتە مەیدان گەر ئەو قسەیە راست بێ" ئەوین خۆپەرستنێکی بێعار"20ە کەواتە ئەوینداریش خۆپەرستە کەچی ئەوە لەسەر ئەختەر زۆر بڕ ناکا چونکە ئەختەر بەرامبەر یارەکەی ئەوەندە خۆی بچووک کردۆتەوە تا ئەو پلەیە ئامادە بێ:
مەزبەلەی بەر دەرکەکەت وەک سەگ ئەگەر لـێی وەرکەم
سەد ئەوەندە کەمتریش ئێستا کە ماڵی رەفعەتە
یان
پێ مەنێ سەرچاوەکانم نەک مووژەی پێدا بچێ
با سەگت بێتە پیا بەسمە، نیهایەت خزمەتە
ترسی گڵاوبوونی نەبووە کە شەرع رێگا نادا چونکە ئەو هەر ویستویەتی لە خزمەت یار دابێ جا بەهەر شێوەیەک بێ جگە لەوە لە چەندین دێڕدا چەندین جار دەخیل و فیدای یار دەبێ بە شێوەیەک لە هەیبەت و شان و شەوکەتی خۆی کەم کردۆتەوە تا بۆتە جێگای لۆمەو سەرزەنشت کردن لە لایەن هاوڕىیەکانیەوە کەچی وەستایانە و بە سیمایەکی فەلسەفیەوە وەڵامیان دەداتەوە:
مەکەن لۆمەم لە ڕیسوایی رەفیقان
کە عەقل و عاشقی لێکتر جودایە
ئەختەر بەوکورتە راڤەیە بە ئەدگاریێکی فەلسەفییەوە ئەوین و ژیر لێک جیا دەکاتەوە بەڵام حاڵیمان دەکا کە ئەنجامەکانی ئەوین عەقڵ و هۆش لاواز دەکا و بیرو بیرکردنەوەش سست دەکا بە شێوەیەک جڵەو بۆ سۆز شل دەکا رێگا بە عەقڵ نادا ببێتە هاوبەشێک لەکاتی پێویست قسەیەکی خێری تێدا بکا یان لە زێدەرۆیی پێی بڵێ ئاگات لە پانایی بێ. "خەڵک لە ناکاو ولە خۆکارییەوە دڵداری دەکا و سۆزی دەنێرێ بێ ئەوەی پێوەندی بە مەعریفەتەوە هەبێ"21 کە سەرچاوەکەی عەقڵە بۆیە لە ریسوایی پەی دەکا چما ئەختەر لە تاوی ئەوین ئاگای لە دنیا بووە تا هاوڕێیەکانی لۆمەی بکەن بۆیە پێ یان دەڵێ ئێوە "کافری عەشقن"
وامیق و مەجنون "ئەمین" ناوت بە ڕیسوایی دەبەن چونکە خۆیان کافری عەشقن بەتۆ بوختان ئەکەن خۆ بچووک کردنەوە و خۆ بە زەلیل زانین لە حاڵەتی ئەویندا بەرامبەر تاکێکێ مێ بەتایبەتی خۆشەویست بێ کەمبوونەوە نییە لە پلەی کۆمەڵایەتی بەلکو دەربڕینی هەستی گرداری سۆزو حەزلێکردنە توانەوەو حەلاندنە لە ئەوین تا دەگاتە ئەو رادەیەی بڵێ: من حەقی ئەوینم مەنسوری هەلاجێکە بۆ خۆی گەر هەللاج لە ئەوینی خودا توابێتەوە ئەوە ئەختەر لە خودی ئەوین.
بەڵام لە ئەوین توانەوە بە بەرگی رووتەمەنی بوێرییە لە دەربرینی یەکەم ئەوین دوای رووتەمەنی ئەوجا سێکس ئەوەش لە هەموو شاعیران بەدی ناکرێ لەم سەردەمەدا قوبادی جەلی زادە هەولێکی بۆ دەدا بەڵام بە جیاوازییەکی زۆر زەق هەرچی ئەختەرە لە تاکێکی مێ هەر تەنها رابی کە یارو خۆشەویستە کەچی قوبادە بوێرانە حەزی رووتەمەنی ژنی بە شێوەیەکی گشتی کردۆتە دروشم ئەوە واتای ئەوە ناگەیەنێ کە حەزی ئەوینی ئەختەر شۆرنەبۆتەوە بەرەو رووتەمەنی وەک دوایی باسی لێوە دەکەین بەڵام هەردوو حەز گەیشتنە بە ئامانجێکی دیاریکراوی ئەویش ویساڵە بە رابی قوباد زۆر گوێی نەداتەوە ئەوین وەک بڵێی ئاگادارە کە بێ ئەوینیش حەزى رووتەمەنی هەر کاری خۆی دەکا بۆیە راستەخۆ نوقم دەبێ لە رووتەمەنی ژن یان باشترە بڵێم مێ.
بەڵام عاشقی "نادری عەسر" ئەوینەکەی زوو دووچاری نوچدان هاتووە وەک باسکرا گوایە بە ساوایی شیری لەگەڵ رابی خواردووە دایکی رابیش دایەنی ئەختەر بووە زۆر بە روونی لە شیعرەکانی ئەختەر کاریگەری ئەو دەست لێکبەردانە بەدی دەکرێ لە کۆی 19 چامەی دوانزدەیان ئازاری دەست لێک بەردان و هیجران هیلاکی کردووە تا ئەو رادەیەی وەک نەریتی ژنانە لە کاتی کۆست کەوتندا خۆڵ و خاک بەسەر دا بکا:
ئەوەندەم خاک بەسەر دا کرد لە هیجرت
زەمین دووی بوو بە تۆز ئێستاکە پێنجە
فەرهاد گەر شاخی بێستونی لەبەر خاتری گەیشتن بە شیرین کۆڵیبێ ئەوە ئەختەر دووچینی زەوی کە حەوتە لە تاوان بە سەری خۆی داکردووە کاتێ ئەوەش کەڵکی نەبووە یار ئاگادار دەکاتەوە کە ئەوەی دەیکا گوناهێکی گەورەیە:
فیدات بم تاکەی ئەم جەورو جەفایە
بە هیجران کوشتنی عاشق خەتایە
بەڵام تا مردنیش هەر عاشق بووە بەو واتایە وەک زۆربەی شیعرو گۆرانییەکانی دڵنیامان دەکەنەوە ئەویندارێکی بەردەوام بووە کە لەم بارەیەوە خۆی بە نادری عەسر زانیوە.


توخمە رووتەمەنییەکان

چاو:

نووسەری شانۆی ئەلمانی " 1862-1946" گێرهارد هاوپتمان دەڵێ: چاوەکان بەهێز تر دەئاخڤن لە لێوەکان یەکێکی نەناسراویش دەڵێ: چاوەکان پەنجەرەی رۆحن دەربڕین بە چاو کاریگەری زێتر لە ووشەو قسە زۆرجارانیش ووردترو گشتگر ترە مرۆڤ بە نیگای چاوێک زانیاریەک دەگواستنەوە بۆ دڵ و دەروون و گیان کە تا مردنیش لە یادی نەکا وەک خۆشەویستی لە رێگای نیگای یەکەمەوە.
لە توێی شیعرە کەمەکانی ئەختەر دا راستیەک دەدۆزینەوە کە لەوانەیە بەدەگمەن لە لای شاعیرانی دی ئەوە بەدی بکرێ ئەو راستییەش جەخت کردنە لەسەر دەستەواژەیەک کە تا رادەیەکی زۆر "چاو" بە هەموو واتاکانی و لایەنەکانیەوە بەکاری دەهێنێ دەتوانین بەبێ دوودڵییەوە بڵێین کە جگە لە یەک شیعر نەبێ دەنا ئەوانی دی "چاو" وەک کەرەستەیەکی هەمیشە ئامادە بە چەندین جۆرو واتا و شێوەو جوانیەکەی بەکار هاتووە چاو لە زۆربەی زۆری شیعرەکانی ئەختەردا چاو چاوی مەستە من بۆ ئەوە دەچم کە رابی خاوەنی دووچاوی مەست بووبێ.
دەکرێ رەنگی چاو هەر رەنگێک بێ لەهەمان کاتیشدا مەستیش بێ ئەختەر بە سێ رەنگ چاوی یارەکەی دەستنیشان دەکا بەگشتی رەش:
فیدای چاوی سیاهت بوو ئەگەر هۆش و دڵێکم بوو
بە تاراجی نیگاهت چوو ئەگەر عەقڵ و ئەگەر دینە
یان:
وەکو دوژمن بە خوێنم تێنووە چاوی سیاه رەنگی
فەتانە وا دەزانێ کافرم کەوتوومەتە چەنگی
جارێکیش نێرگزی:
قەسەم بەو نێرگزی خومماری چاوت
کە ئەختەر خواردنی دوخانە بێی تۆ
هەروەها باسی چاوی سەوزیش دەکا هەرچەند لە کتێبەکەی ئازاد عبدالواحد دا چاوی سەوز نەهاتووە:
"ئەمن مەخموری نەشئەی چاوی تۆمە موحتەسیب دایم"
بەڵام لە کتێبەکەی مامۆستا تایەر ئاماژە بە سەوزی چاوی یار دەکرێ:
" ئەمن مەخموری نەشئەی چاوی سەوزم موحتەسیب دایم" هاتووە من زێتر بۆ یەکەم دەچم بەو بنەمایەی لە کوردستان چاوی سەوز گەر دەگمەن نەبووبێ نەبووە رەش بێ یان نێرگزی بێ ئەو چاوەی ئەختەر مەبەستیەتی خومارە مەستە مەخمورە یان ئەوەتا نەرمە کە دیارە لە نێوان مەستی و نەرمیدا وێچوون هەیە نەک جیاوازیەکی ئەوتۆ وێچوونەکەش خوی لە سنووری رووتەمەنی دا دەبینێتەوە چونکە نەرم ونیانی جا تایبەت بێ بە رەوشت و هەڵسوکەوتی مێ یان هەر هی چاو بێ مۆرکێکی جوانی بە خۆیەوە دەگرێ وبە تایبەتی گەر بزانین جوانی ماکی رووتەمەنییە.
بە تیری غەمزەیی دووچاوی مەستی تۆ بریندارم
دەچێ بۆ عەرشی ئەعلا دایما فەریاد وهاوارم
یان:
لە هیجری چاوەکەی مەستت دڵ و دینم بە غارەت چوو
میسالی شێخی سەنعانی خەریکی دێرو زیننارم
بۆ چاوی نەرمیش دەڵێ:
دەڵێن رەنجوورە دڵدارم مەگەر شادی لە جیسمی بوو
لە ئاهوو حەسرەتم بیمار نییە دووچاوەکەی نەرمی
گشت مەسەلە رووتەمەنییەکانی ئەختەر زێتر لە چاو کۆبۆتەوە ئەو جگە لەوەی چاوی یاری جوان پەسن کردووە کە رەش و نەرمە بەڵام مەستە لە لایەکی دیکەوە ئەو جۆرە چاوە حەشر بە سۆزو بەختی ئەختەر دەکەن ئەوەتا دەڵێ:
من دەزانم چاوەکانت موڵکی دڵ وێران ئەکەن
پەرچەم و ئەگریجەکانت قەسدی جیسم و جان ئەکەن
یان خۆی تەسلیمی چارەنووسی قوربانی دەکا:
چاوەکانت رشتوون فتوا بە قەتڵی من دەدەن
عیدی قوربانە ئەمن زانیومە من قوربان ئەکەن
لەو دوو دێڕەی خوارەوەش داوا لە موفتی دەکا کە چارەیەک وروحمێکی بۆ بکا چونکە یارەکەی فتوای بۆ کوشتنی بۆ داوە بە شاهێدی چاوە مەستەکانی:
دوو چاوی مەستی شاهێد بوون کە فتوای داوە بۆ قەتڵم
عیلاجێ موفتییە عەشقم لەگه‌ڵ فتوایی بێ رەحمی
چاوەکانی ئەختەر چاوی ئەوین بوون هەر بە چاویش نیگاری ئەوینی کێشاوە ئەو پێی وابووە ئەوەی چاو دەیبنینێ دڵ زوو بڕوای پێدەهێنێ و لە کونجەکانی سۆزو هەستەکان تەقەت دەکا:
لە نەشئەی چاوی مەیگونت لە کەللەی عاشقی جێگرت
هەتا مەحشەر بەهۆش نایە بەداوی مەست و مەخمورە
چاوی یار بەو شێوەی ئەختەر نیگاری کێشاوە لە رەشی و مەستی سیحراوی و فەتتانی تێنیوێتی رووتەمەنی ئەختەر ناشکێنێ بۆیە هەوڵ دەدا چوارچیوەیەکی رووتەمەنی بۆ دروست بکا تا پێکەوە وێنەو سنووری دیمەنێکی رووتەمەنی ببەخشێ:
ئەسیری میحنەتی هیجرانی تۆم یاری وەفادارم
کوژراوی خەنجەری موژگانی تۆم مەحبوبی نازدارم
لە راستی دوور نییە دێڕی دووەم بە شێوەیەک راڤە بکەین و بڵێن زێتر لە وێنەیەکی کاریکاتێری دەچێ لەوەی رووتەمەنی بێ بەڵگەش بۆ ئەمە وێچواندنی مووی موژگانە بە خەنجەر کەچی ئەختەر لێرەدا جگە لەوەی جەبەرووتی چاوی یارمان نیشان دەدا لەهەمان کاتیشدا راستی وجوانی وکاریگەری موژگانی چاوەکانی جاڕ دەدا کە چۆن ئەختەری کوشتووە.
هەمان وێنەی سەرەوە دووبارە دەبێتەوە بەڵام بێ خەنجەر چونکە لە وێنەی خوارەوە ئەختەر بەهەمان موژگان بریندارە گەر لە هی یەکەم کوژراوی خەنجەری موژگان بێ دەتوانین بڵێین زێدەرۆیی رووتەمەنییە ئەوە لە هی دووەم ئامانجە رووتەمەنییەکان دەپێکێ چۆن؟ ئیرۆتیک کە لە ئیرۆس " Eros" هاتووە خوای ئەوینی گریکەکان بووە ئیرۆس بە منداڵی هەموو دەمێ بە یاوەری دایکی دەبینرا هەر لە کۆندا وەک مێردمنداڵێکی باڵدار بە خۆی تیرو کەوانەکەیەوە نیگاری کێشاوە بە تیرەکەی دەیتوانی دڵی نەک هەر ژن و پیاوێک بپێکێ و پرۆسەی دڵداری بەرهەم بێنێ بەلکو دەیتوانی لە نێوان دوو نێرینە یان دوو مێینەشدا ئەوە ئەنجام بدا کاتێ ئەختەریش دەڵێ:
گرفتارم بە سیحری چاوەکانی مەستی فەتتانت
بریندارم بە زەخمی سینەدۆزی تیری موژگانت
لێرەدا موژگانی یار لە جیاتی ئیرۆس تیری لەدڵی ئەختەر داوەو برینداری کردووە وێنە رووتەمەنییەکەی ئەم دوو دێڕە دوو پرۆسەی یەک لەدوای یەکە یەکەم بە گشتی ئەو چاوە سیحراوی مەست و فەتتانە گرفتاری کردووە وەک ئەوەی هەوڵدانێک بێ خۆ ئامادەکردن و ئەنجامدانی کارێکی دواتر ئەوجا بۆ تەواوکردنی پرۆسەی یەکەم و دەستپێکردنی هی دووەم موژگان تیری خۆی دەهاوێ و کاری خۆی دەکا.
ئیرۆتیکی رۆژهەڵات بە گشتی جگە لەوەی یاساغ و ئازاد نییە ناراستەخۆ لە چوارچیوەی نەنگ دایە لەهەمان کاتیشدا لە کەبت و لە هیوا دەئاخڤێ بە زەحمەتیش پراکتیزە دەکرێ بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا تام و چێژی رووتەمەنی خوی لەدەست نادا چونکە توخمە رووتەمەنییەکان لە خۆێدا دەگرێ بە پێچەوانەی رۆژئاوا ئازادەو هەمیشە سەودا لەگەڵ واقیع دەکا. بۆ کۆتایی ئەم بڕگەیە ئەو پەندە بیانییە دەهێنمەوە کە دەڵێ: ئەوەی چاو دەیکا بڕوا بەدەگمەن پێی دەکرێ.


لەش و رووتەمەنی

لەش کە توخمێکی سەرەکی بیولۆژی و بنەمای ژیانە تەوەری سەرەکی رووتەمەنییە جا مەرج نییە لەش رووت بێ بۆ ئەوەی خەسڵەتی رووتەمەنی بەخۆیەوە بگرێ چونکە شێوەو جوانی و ساغ و سەلیمی وبزاوتنی بڕیار دەدا لەش دەبێ جێگای سەرنجراکێشان بێ بۆ ئەمەش دەبێ بەدیارەوە بێ و لەبەرچاوبێ عەقڵیش هەڵیسەنگێنێ و نرخی بۆ دابنێ دەروونیش لەو ئاستە دا بێ لە توێی خوێدا بگرێ و باوەشی بۆ بکاتەوە. " لەش و لار ئامێرێکە وەک کەمانژە دەتواندرێ بەراورد بکرێ"22.
وەک دەرووناسی ئەلمانی پیتەر لاوستەر ئاماژەی بۆ دەکا ئەو پێی وایە لەش و لار بۆ ئەوەی ژیانی تێدا بگەڕێ پێویستە مۆسیقاژەنێک ئاوازی گۆرانیەک لێبدا لێرەوە رووتەمەنی سەرهەڵدەدا هەرچەند مۆسیقاو رووتەمەنی لە تەنگەبەرێک یەک دەگرنەوە ئەویش بەهۆی ئاوازێک نا بەلکو زێتر لە رێگای ناوەرۆکی گۆرانییەک کە بابەتەکانی رووتەمەنی لەخۆ دەگرێ راستە " مۆسیقا کاریگەری بەتینترە لەسەر مرۆڤایەتی لە چاو هونەرەکانی دی "23 بەڵام دەقەکانی گۆرانی و واتاکانیان راستەوخۆ یان ناراستەوخۆ دەتوانن پێوەندییە رووتەمەنییەکان لە نێوان خەڵک بوروژێنن هەروەها هەستە سێکسیەکانیش داوا بکەن.
لەلای ئەختەر لەش ولار رۆڵێکی گرینگ دەبینێ لە حەزە رووتەمەنییەکانی لەش گۆڕەپانی سەرەکی رووتەمەنییە بە هەموو پێکهاتەکانیەوە بێ ئەوە هەستە رووتەمەنییەکان سەرهەڵنادەن ولە ئاکامیشدا رووتەمەنی بوونی نابێ دیارە کە دەگوترێ لەش باشترە لەم جۆرە باسانەدا وەک ووشەیەکی سادە باس نەکرێ بەلکو بگوترێ لەش ولار چونکە واتای رووتەمەنی دەگەیەنێ کە مەبەستی سەرەکی باسەکەمانە بەڵام بۆ ئەوەی لەش لار خەسڵەتە رووتەمەنییەکان لە دەست نەدا پێویستە سپ وساغ ورێک بێ بە تایبەتی بەژن وباڵا کە کۆتەڵی رووتەمەنییە.
ئەختەر کاتێ لە شیعرەکانیدا باسی بەژن و باڵای دۆستەکەی دەکا بە "قامەتی سەروو"ی وەسف دەکا:
لە هیجری قامەتی سەرووت وەکو قومری بەرۆژو شەو
لە باغی زیندەگی پیشەم هەمیشە ئاهوو ناڵینە
یان بە قامەتی شەنگ:
دەکا مولحید کە ئینکاری قیامەت پێت دەڵێم مردە
ئەگەر ئیقرار نەکا ئەوساکە هەستا قامەتی شەنگی
ئەختەر دەزانێ قامەتی شەنگ وسەروو ئاسا بە تەنیا ئامانجە رووتەمەنیەکانی ناپێکی ئەو چیبکا لەوجۆرە بەژن وباڵایانە گەر بێت و دینگەئاسا بێ و جوڵەو جمانی نەبێ ئەختەر بۆ ئەوەی حەزی رووتەمەنی بووروژێ بە پاڕانەوە داوای لارولەنجەی بەژنی یار دەکا:
دەخیلت بم لە عوشاقت مەڕەنجە
دڵ و دینم فیدای ئەم لارو لەنجە
لەشی یار لێرەدا ئامێرێکی مۆسیقایە بەڵام مۆسیقار خودی خاوەن لەشە مۆسیقاش لارو لەنجەکەیەتی کە ئاوازێکی رووتەمەنییە بەمەش عەقڵی ئەختەر دەلەنگێنێ بۆیە نەک هەر بە قوربانی دەبێ بەلکو دینەکەشی لەسەر دادەنێ.
ئەختەر ئەوەندە بە بەژن وباڵای یار نووساوە بەلایەوە گرنگ بووە خەڵک بزانێ شەهیدی بەژن وباڵای یارە:
وەسیەت بێ کە مردم کێل و تابووتم لە عەرعەر بێ
هەتا عالەم بزانێ من شەهیدی قامەتی یارم
پەسنی جوان پەرستن دەخالەت بوون بە قوربان بوون و خۆ بە شەهید کردن لە پێناو بەشێک لە جەستەی مێ هەمووی ئەوانە توخمی رووتەمەنین پیاو هەنگاو بەهەنگاو لە دەستپێکەوە خەباتی بۆ دەکا تا بگاتە ئەوەی لە مێ مەبەستیەتی کاتێ ئەختەر ئەم هەموو ئەرکە لە ئەستۆ دەگرێ تا بە مەیلی رووتەمەنی ئاشنا بێ بۆ ئەمەش بۆ ئەوەی بگاتە ئامانجە رووتەمەنییەکانی داوا لە یار دەکا بە "عیشوە" و لەنجە ئەسپی ناز گەرم بکا:
هەتا وەک سایە مەحبوبانی تر پاماڵی عیشوەت بن
لە مەیدانی مەلاحەت ئەسپی نازت گەرمی جەولان کە
کە جەژنی وەسڵە چاوم بابەڵا گەردانی باڵات بم
بەدەستی نازو شمشێری برۆت ئەم صه‌یده‌ قوربان کە
راستە لە زمانی کوردیدا باڵا گەردان واتای بە قوربانی باڵا دێ بەڵام کەی ئەو قسانە دەکرێ لە چ کات و لەکوێ؟ شانۆی دەربڕینی ئەو قسانە دیارە لە ژووان و لە کاتی بەیەک گەیشتن و لەناو جێگا دەکرێ ئەوەتا ئەختەر ئەو ژووانە بە جەژنی وەسڵ وەسف دەکا پێشتریش داوا لە یار دەکا لە مەیدانی جوانی وگورج وگۆڵیدا ئەسپی ناز تاو بدا مەلاحەت و ناز دوو پەیڤن خزمی نزیکی رووتەمەنین.
وا پێدەچێ کاریگەری لارو لەنجەی باڵای "شەنگ و سەرووی" یار تەنها ئاوازێک نەبووە رۆحی بجولێنێ بەلکو هەستی رووتەمەنی ئەختەری وروژاندووە چونکە هەڵشاخینی حەزی رووتەمەنی تا بە ئامانج گەیشتن یان باشترە و راستە بڵێم تا دامرکاند و خەنی بوون ئۆقرە ناگرێ مەگەر مردن رێگرو لابەلاکەرەوە بێ:
هەتا دەمری کە " ئەختەر" ئینتیزاری قامەتی یارە
کەلەم دەردە خەڵاس نابم هەتا خۆت نەبییە خەمخوارم
لەکۆتایی ئەم بڕگەیەدا دەڵێین بەژن وباڵا کە ئەندامی گشتگری لەشە لە توێدیدا چەندین ئەندامی دیکەی دی لە خۆ دەگرێ کە زۆربەیان گەر نەڵێم گشتیان توخم و بابەتی رووتەمەنین وەک سینگ وکەفەڵ ودامەن بەڵام ئەوانە بێ جوڵەیان بێ لەرینەوەیان بێ بەرجەستەکردنیان بەتایبەتی مەمک کەمتر کاریگەری رووتەمەنیان دەبێ.
ئەختەر سەبارەت بە بەژن و باڵا دوو توخمی گەرەک وگرینگە سەوداش لەگەڵ هەردووکیان بەچاوی رووتەمەنییەوە دەکا یەکەمیان شێوەو شەنگی باڵا دووەمیش لەنجەو لارەکەی گومان لەوە دانییە هەردوو توخم توخمی رووتەمەنین بەڵام هی دووەمیان ئاوازو ووروژێنەکەیەتی تا دەگاتە ئەو حاڵەتەی خۆی قوربان دەکا لە دێرێکی دیکەش هەردووشاری وەک شیرازو تەنجە قوربانی لەنجەی یار دەکا:
بەهایی خاڵی هیندووت هیندو نەوبە
فیدایی لەنجەکەت شیرازو تەنجە
لایەنی رووتەمەنی دیکەش هەیە کە دەتواندرێ بە سێنایی باسی لێوە بکرێ وەک پرچ و مەمک و لێو بوارێکی تەنگیش بەدی دەکرێ باس لە قۆناغێکی پێشکەوتووتری رووتەمەنی بکرێ کە تا دەگاتە شێوەیەک لە شێوەکانی سێکس یان هەنگاوە یەکەمەکانی جووتبوون بەڵام بە بەرگێکی یەکجار شەرمنانە:
بەخۆی بێ رەحمە دڵدارم وە گەر نە با رەقیب سەگ بێ
بەشەو فرسەت دەبێ بێتن عیادەت کا بە بێ دەنگی
دەکرێ ئەوانە لە دەرفەتێکی بێنە بەر باس و خواس.


1- عبدالمنعم الحفنی، المرکز العربی للثقافە و العلوم، بیروت – لبنان الطبعە الثالثە، 1982 ل 23
2- Mariana Valverde Sex Macht und Lust.Die Frau in der Gesellschaft.Fischer Berlin 1989 وەرگێڕانی بۆ ئەلمانی Michaela Huber
3- محەمەد تۆفیق ووردی، فۆلکلۆری کوردی، بەشی یەکەم، بەغدا 1961 ل 45)
4- مەسعود محەمەد حاجی قادری کۆیی بەشی یەکەم لە چاپکراوەکانی کۆری زانیاری کورد بەغدا 1973 ل 204
5- هەمان سەرچاوە ل 204
6- Francesco Alberoni.Erotik.Muenchen piper.1987 ل14
7- Pamela Ball، Erotische Traeume und ihre Deutung 22ل
8- مەسعود محمەد هەمان سەرچاوەی پێشوو ل 219
9- مەسعود محەمەد هەمان سەرچاوەی پێشوو ل223
10- هەمان سەرچاوە ل 209
11- هەمان سەرچاوە ل 209
12- تایەر ئەحمەد حەوێزی ئەختەر ئەمین ئاغای حەوێزی رۆژنامەی هاموون ژمارە 17 ئەیلولی 1999 ل 3
13- تەماشای ماڵپەری ئەلفەتاوی بکە (www. Alfatawi.htm)
14- ئازاد عبدالواحد ئەختەر شاعیری جوانی و دڵداری هەولێر چاپخانەی شارەوانی هەولێر 1976 ل 16
15- هەمان سەرچاوە، ل 17
16- تاهر ئەحمەد حەوێزی دیوانی ئەختەر ساڵ و شوێنی چاپکردنی نەنووسراوە ل 22
17- هەمان سەرچاوە ل 22
18- بۆ زێتر زانیاری دەربارەی ئەو بابەتە تەماشای کتێبی رووتەمەنی لە ئەدەبی فۆلکلۆری کوردیدا بکە "لە ژێر چاپدایە" لە نووسینی پێشڕەوی سەید برایمی
19- Francesco Alberoni.Erotik.Muenchen piper.1987 ل14 لە سەر قسەی دۆرتی تۆژف
20- سەرچاوەی پێشوو، Francesco Alberoni.Erotik
21- سیجموند فروید، سەرچاوەی پێشوو، ل 27-28
22- Rowohlt Verlag GmbH، Hamburg 2005 Peter Lauster، Die Erotik Formel،ل22
23- Lykke Aresin.Kurt starke، Knaurs Lexikon der Erotik، Muenchen،2005 ل359

حەزی ئەوین و رووتەمەنی لە شیعری ئەختەر دا

پێشڕەوی سەید برایمی

پێشەکی

هەموومان لەسەر ئەوە کۆکین کە هۆکارە دەرەکیەکان کاریگەری راستەوخۆیان هەیە دوای گونجانی لەگەڵ هۆکارە خودىیەکانی بۆ نەک هەر لەسەر پێکهێنانی کەسایەتی مرۆڤەکە بەلکو بۆ زانینی حەزو ئارەزووە ئاشکراو نهێنیەکانیشی.
axterهۆکارە دەرەکییەکان بریتین لە بازنەی خێزان خزم و کەس و کارو دەرو دراوسێ و شار و کۆمەلگەش هەر لەو بارەیەشەوە توانای دارایی و خۆشگوزەرانی خێزانی ئەو کەسەو نزیکبوونەوەی رەفتارە دەروونی و سروشتییەکانیانی ئەندامانی ئەو خێزانە بۆ هۆکارە خودییەکانیش باری دەروونی و سروشت و ئاکارو رەفتاری دەگرێتەوە.
چۆنیەتی ئاوێتە بوون و تەفاعولی هەردوو هۆکار ئەدگارو وێنەی ئەو کەسە وێنەکێش دەکا ئەگەر یەکەم هۆکاری یارمەتیدەرو هاندەر بێ ئەوە هی دووەم بنەڕەت و ماکە بەڵام بۆ ئەوەی هەست بەئەدگاری کەسایەتییەک بکەین نەک بەرەو ناخیدا رۆبچین چونکە ئەوە ئەرکێکی قورسەو شارەزاییەکی کارامەی دەوێ لە بواری شێکاری دەروونییەوە دیارە پێویستمان بە چەندین کەرەستە هەیە کە خۆی لە زانیاری هەمەجۆرو ژیننامەو بەرهەم و کارەکانی ئەو کەسە دەنوێنێ.
" گەر بکرێ لە رێگای مێژووی ژیانی یەکێک هەوڵی چوونە ناخی ژیانی دەروونییەوە بدرێ بۆ ئەوەش پێویستە ئەو هەوڵە بە بێدەنگی لەسەر چالاکی سێکسی یان خەسڵەتی سێکسی خاوەن ژینامە هەروا گوزەر نەکا هەروەک لە زۆربەى ژینامەکان خۆی لـێ دەپارێزدرێ"1
فرۆید کاتێ ئەو قسانە دەربارەی ژیانی نهێنی لیوناردۆ داڤینشی دەکا، هەوڵ دەداو مەبەستیەتی لە رێگای پێوەندە مرۆییەکاندا کە هەر سێ حەزی ئەوین و روتەمەنی و سێکسی تێدا بەرجەستە دەبێ بە تایبەتی هی دووەم و سێیەمی دا رەفتاری دەروونی داڤینشی بزانێ بەمەش ئامانجە شیکارە دەروونییەکان دەپێکێ کە خۆی وەستای ئەو زانستەیە بە تایبەتی فرۆید کە هەموو رەفتارو هەڵس و کەوتەکانی مرۆڤ بۆ سەرچاوە رووتەمەنی و سێکسییەکان دەگەڕێنێتەوە.
جا گەر هەر لەو روانگەوە هەوڵ بدەین بە ناخی ئەو حەزانەی " ئەختەر"شۆر بینەوە دەبی بتوانین دارێک لە سەر بەردی خانووی شاردراوەو نهێنی ئەو شاعیرو هونەرمەند و عاشقە دابنێن و رووخسارێکی دیکەی بۆ زێدە کەین.
دەزانم هەوڵەکە قورسە چونکە کەرەستەیەکی ئەوتۆمان لە بەر دەست دانییە بەڵام کورد گوتەنی گەر تەشی رێس تەشی ریس بێ بە کلکی کەریش کاری خۆی هەر دەکا هیوادارم تەشی رێسێکی وابم ریسەکە نەکەمەوە بە خوری! پێش ئەوەی قۆڵی تەشی رێسینی لـێ هەڵکەم بە پێویستی دەزانم بە کورتی دەربارەی هەرسێ حەزی رووتەمەنی بدوێم حەزەکانی دی تا رادەیەک بۆ خوێنەر ئاشکرایە.
ئیرۆتیک من "رووتەمەنی" م بەکار هێناوە وەک زاراوەیەکی کوردی پەیڤێکى لە " ئیرۆس"ی یۆنانی کۆن وەرگیرا ئیرۆس کوری خوای شەڕی یۆنانییەکانە بە ناوی "ئارێس"و دایکی خوای جوانی بووە بەناوی "ئەفرۆدێت" بە منداڵی هەمیشە رووت و تیروکەوانێکی بەدەستەوە بوو لە ئەفسانەی یۆنانییەکان ئیرۆس کاری هەر ئەوەبوو نێرو مێیەک لە مرۆڤ پێکەوە ببەستێتەوە بۆ ئەوەی یەکتریان خۆش بووێ ئەوەش کاتێ ئەنجام دەدرا کە تیرێک ئاڕاستەیان بکا.
رووتەمەنی باس لە حەزو ئارەزووە نهێنیەکان دەکا تاوتووی چێژی پەنهانی ژیان دەکا چاوی رووتەمەنی سنوورە داخراوەکانی نێرو مێ بەتایبەتی و بە گشتیش مرۆڤ دەشکێنێ و ژیانیان بە رووتی نیشان دەدا هەروەها باس لە جوانی لەش و لارو جوولانەوەی لەش و رەفتاری ناسک و گەمە دڵدارێیەکان و راموسان و ئاوێزان و دەستەبازی دەکا تا ئەو رادەی دەگاتە سنوری سێکس.
رووتەمەنی حەزێکی مرۆییە و ناوبژیوانی ئەوین و سێکس دەکا هەنگاوێکی پێشکەوتوترە لە ئەوین بەڵام سەرەتای قۆناغی سێکسە هەرچەند "مارینا" پێناسەی ئیرۆتیک بەم شێوەیە دەکا "دەربڕێنێکی ناسکی تۆمارکراوە بۆ سێکس" بەڵام دەیبەستێتەوە بە" دژایەتی کردنی لەش و رێگەگرتن لە ئارەزووەکان جگە لەو ئەلهایەی پیاو هەیەتی و ژن رێگای نادا "2 بۆ ئەوەی لە حەزی رووتەمەنی ئەختەر بگەین دەبێ چەند سەرەداوێکمان هەبێ وەک ئاستی ژیان و گوزەرانی جۆری پێوەندىیە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەوجا سروشت و رەوشتە تایبەتى خۆی بۆ یەکەم رووتەمەنی تووشی پوکانەوە دەبێ کاتێ ژیان لە ئاستە نزمەکاندا گوزەر دەکا بەڵام خامۆش نابێ بەلکو ژیلەمۆی هەر دەمێنێ وچاوەڕێی کاتێکی گونجاو دەکا بۆ ئەوەی سەرهەڵبداتەوە لە ژیانی مرۆڤ دا حەزی رووتەمەنى بە شێوەیەک لە بۆسەدایە شەبەنگێک یان تراویلکەیەک یان وێنەو جولانەوەیەکی لە ناکاو لە کاتی کارەسات و خەمیش دابێ بناری حەز دەجولێنێ.

ئەمیناغای ئەختەر "1839-1888" وەک هزرەوانی خوالێخۆشبوو مەسعود محمەد باسی ژیانی دەکا تا رادەیەک وێنەیەکی روونمان لە گوزەرانی ئەختەر دەداتی وێنەیەک هەر دەڵێی خۆی هاوڕێ بووە کەچی هاوڕێی باپیری بووە. ئەختەر کوڕی حاجی بەکراغا بووە کە یەکێک بووە لەناودارە دەوڵەمەندەکانی کوردستان دەوڵەمەندی باوکی بە جۆرێک بووە کە لە فۆلکلۆری کوردیدا بە زێدە رۆییەوە باسی پارەو دەرامەتی کراوە حەیرانێک باسی دەوڵەمەندی هەندی لە پارەدارانی ئەوسای کوردستان دەکا لەوانە باوکی ئەختەر کە پارەی بە بێلان لە خراری دەکرد. 3
دیارە بێل "خاکەناز" هەر بۆ خۆڵ و کا بە کاردێ بۆ ئەوەی گونیەی پێ پڕ بکەی ئەوەش ئەوە دەگەیەنێ کە پارەی ئەوەندە زۆر بووە وەک کا و خۆڵ بووە کورد گوتەنی. باوکی ئەختەر نەک هەر بە دارایی دەوڵەمەند بووە بەلکو بە رۆشنبیریش هەم شاعیرو ئەدیب و خوێنەرێکی بێ هاتووی ئەو سەردەمە بووە یادی بەخێر کاک مەسعود ووردتر لە هەموو ئەوانەی دەربارەی ئەو کەڵە رۆشنبیرە بابەتیان نووسیوە باسی توانا و کارامەی رۆشنبیری " قاسید" دەکا کە نازناوی حاجی بەکراغا بووە.
لەم بارەیەوە دەڵێ " رەفیقی کەم بووە لە عیشقی کتێب ومەیل بۆ ئەدەب و رۆشنبیری رەنگە ئەوەندەی کە بۆ کتێبان ماڵ و دارایی خۆی بە خەرج داوە بۆ هیچ مەبەستێکی دیکەی سەرف نەکردبێ کتێبێکی نادیری بەلاوە مەتلەبتر بووە لە مڵک و ئەرز"4.
رۆشنبیرێکی گۆشەگیر نەبووە چونکە سەردەستەی بەشداربووونی چالاکی و دانیشتنە ئەدەبیەکان بووە و " ئەغلەبی کاتی شەو و رۆژی لەگەڵ زانا و ئەدیب و مەلاکانی دەوری خۆی رابردووە"5. لەوەوە بۆمان بەدەر دەکەوێ کەئەختەر لە خۆشترین گوزەران و رابواردن ژیاوە جگە لەوەش لە نێو کەش و هەوای ئەدەب و رۆشنبیری گەورە بووە بەو واتایە لە نازو نیعمەت دا بووە. ئەوەی لە نازو نیعمەتیش دابێ لە گیروگرفتی گوزەرانی ژیان ئاگادار نابێ.
هەر لەم بارەیەی خۆشگوزرانی ئەختەرەوە کاک مەسعود دەڵێ " پەروەردە بوونی پڕ نازو فیزی جۆرێک بووە نەی هیشتووە بیر لە تاڵی و شیرینی دونیا بکاتەوە" گومان لەوە دانییە کە نەبوونی کێشەیەی ژیان خولیاو کۆششی بۆ مرۆڤ بەرەو خولیاو بایەخدانی دیکە دەبا حەزەکانی دیکە دەجمێنی و سەرەتاتکێیان پێ دەکا.
گریمان ووتەکەی "هنری میلەر" کاتێ دەڵێ " ئیرۆتیک هەمیشە ئاکتێکی بێ گرفتەو لە ناکاو و ئازادە"6 راستە بەڵام لەبارودۆخێکی گونجاودا ئازاد دا وەک لەسەرەوە باسمان کرد لە دژوارترین حاڵەتدا ژیلەمۆیەکی دەمێنێ لێ لە دۆخی ئاسایی و ئازاد بێگرفتەکانی ژیان لە ناکاوەکانی کاریگەرتر دەبن.
ئیرۆتیک هەستێکی مرۆییە بڵێسەی لە مێشکێکی بێ ئاژاوەدا سەرهەڵدەدا ئەوەش زێتر لە بە ئاگایی بوونەوە دەبێ ئەو کاتەی مرۆڤ بە ئاگایەو لە خەو دانییە، چونکە ئیرۆتێک لە خەویش دا یەخەی مرۆڤ بەرنادا و شاد دەبێ بە چەندین خەونی ناسک کە لەم باریەوە پێی دەگوتری خەونی رووتەمەنی بە تایبەتی گەر بزانین وەک فرۆید بە قووڵی باسی لێوە دەکا پێی وایە " دەمێکە دەزاندرێ کاتێ خەون دەبینین ئێمە رووتین"7.
لە سەرەتای لاوێتی ئەختەر دا گرفتێکی بۆ دروست بووە کاتێ باوکی حاجی بەکراغا کۆچی دوایی کردووە"1200- 1270کۆچی". ئەو کاتە تەمەنی 15 ساڵان بووە تا چ رادەیەک کۆچی باوکی کاری کردۆتە سەر رەوتی دەروونی ژیانی شتێک نازانین هەر ئەوەندە نەبێ بە کە مردن یەکێک لە نزیکان بە تایبەتی دایک و باوک کاری ئاسایی خۆی بە هەر شێوەیەک بێ گشتی لە دڵ و دەروون و ناخدا دەکا با کاتیش بێ سروشتی مرۆڤیش وایە لەگەڵ هەموو کارەسات و کوکەکاندا رادێ دەنا خەم پەکی لە مرۆڤایەتی دەخست لەگەڵ ئەوەشدا لەو تەمەنە ناسکە هەستکردن بە هەتیوی و بێ باوک نەبوون خەم هێلی خەماوی خۆی لە دەروون و ناخدا راست و چەپ دەکێشێ دەکرێ بڵێین ئەو وەرچەرخانە لە ژیانی دا ئەوەندە قووڵ خەمی بۆ دروست نەکردووە هەرچەند ئەمە بووە بە مایەی ئەوەی دەست لە خوێندنیش هەڵبگرێ ئەویش لەبەر چەند هۆیەک.
یەکەم: کاتێ باوکی کۆچی دوایی کردووە ئەختەر لە کۆیە نەبووە لەناو رووداوی مردن و شین وشەپۆڕ بەشدار نەبووە بەلکو دوور لە ئاسەواری کوکەی مردن بووە لە بەغدا لەگەڵ ئەسعەداغای برای خەریکی خوێندن بوون چونکە لە دوور بووە ئەوە جێکەوتی کۆستەکە ئەوەندە کاریگەر نەبووە وەک ئەوەی لەنزیکەوە رووبدا بە تایبەتی ئەو سەردەمە تا هەواڵەکەی پێگەیشتووە رۆژانێکی گەرەک بووە بە هەمان شێوەش تا لە بەغداوە بەرەو کۆیە گەڕاوەتەوە هەمان کاتی پێچووە هەواڵی مردنەکە نەک هەر گەرماوگەرم نەبووە بەلکو ساردیش بۆتەوە هەواڵی ساردیش کاریگەری ساردی هەیە.
دووەم: ئەمیناغا برا گەورەی هەشت برای دیکەی بووە بە نەریتی ئەو سەردەمەو هێشتاش بەڵام ئێستا کەمتر یەکسەر برا گەورە جێگای باوکی دەگرتەوە وەنەبێ میراتگری باوکێکی هەژار بووبێ تا مشوری نەک هەر خێزانێکی گەورە بخوا بەلکو سەرجەم بنەماڵەی حەوێزیان لەو تەمەنەدا خەمی دەسەڵات وپارە دەست کەوتن وەلا دەنێ و حەزەکانی ژیان جێیان دەگرنەوە.
سێیەم: لەو چەند شیعرە کەمەی لەبەر دەستدان ئەختەر بە شیعرێک باوکی بەسەر نەکردۆتەوە نە مەبەست لەو هۆیەو نە لەوانی سەرەوە ئەوە نییە کەسایەتی ئەختەر بڕوشێنین بە تایبەتی لێکۆڵینەوەکەمان لەسەر بابەتێکی هەستیارە و باسی حەزێکی شاردراوە یان نانەریت دەکا. فرۆید کاتێ لێکۆڵینەوە لەسەر رەفتاری سێکسی هاوێردەی دافینشی دەکا لە رووی شێکاری دەروونییەوە کە ئەو پێی وایە باس لە لایەنە لاوازەکانی مرۆڤ دەکا جەخت دەکا و دەڵى:" هەوڵدان نییە بۆ ئەوەی ناوبانگی خاوەن ناوە گەشاوەکان بزڕێنێ و لە قوڕو چڵپاویان وەربدا". چونکە مەبەستی فرۆید لەو لێکۆڵینەوانە کۆشش و هەولڕدانە بۆ زانینی ئەوەی دەزاندرێ لەژیانی ئەو جۆرە کەسایەتیانە یان وەک کاک مەسعود لەبارەی هەژاری حاجی قادرەوە دەدوێ مەبەستی سووککردنی حاجی نییە بەلکو پێداگرتنە لەسەر" راستیەکی واقعی لەوەدا سەرەڕای خزمەتی کردنی مێژوو"8 ئەو قسانە هەر داکۆکی کردن لە هۆی سێیەم نییە بە قەد ئەوەی بەرگریکردنە لە ناوەڕۆکی هەموو باسەکە.
چوارەم: سروشتی ئەختەر خۆی پێ ناچێ لەو کەسانە بووبێ خەمۆک و ئاڵۆزو گۆشەگیر بووبێ کەسایەتێکی دنیایی و بە شەوق و زەوق بووە درێغی نەکردووە بۆ سەرفکردنی ماڵی دونیا لە پێناو بەدیهێنانی ئەو حەزانەی کە ئەو سەردەمە لە باو بوون یان نەریتی بوون. زۆرجارانیش لەوانەیە لە داب و نەریت حاپولی کردبێ یان باشترە لەگەڵ کاک مەسعود کۆک بین و بڵێین بە کەیفی خۆی رەفتاری کردووە ئەویش سەبارەت بەوەی " گەورەکانی ئەوسای کۆیە بەوە رازی بوون چۆنێکی دڵی ویستبێتی وا رەفتار بکاو گوێ نەداتە دەستورات و عادەتی دیوان و قۆناغان"9.
بوار بە خۆم دەدەم لەو سنوورەش تێپەر بکەم و بڵێم بە ئیجازەی خوالێخۆشبوو مەسعود محەمەد چونکە کاتێ باسی دانیشتنی بەزم و رەزم و ئاهەنگی شەوانی ئەختەر دەکا دەیەوێ ئاگادارمان کاتەوە لە " نەکا زەللەیەک بە خەیاڵی خوێنەر بکەم دەبێ لێرەدا ئەوە بڵێم بەزمی ئەو دەمەی کۆیه‌ لە موسیقا و گەپ و گۆرانی و شۆخی و خواردنی رێک وپێک بەولاوە شتێکی تێدا نەبووە بگوتری بێشەرعی"10.
دیارە لە شتی بێشەرعی چەند شتێک دەگرێتەوە وەک رابواردن لەگەڵ مێ کە هەرگیز شتی وا روو نادا لە مەجلیسی وادا چونکە هێشتاشی لەگەڵ دابێ کورد کۆ سێکسی نازانێ چ جای ئەو سەردەمە بە بێ دوودڵیەوە ناڵێم دەمارگیر دەبم بەڵام نیان تر دەبم لە مەسەلەی بێشەرعىیەکی دی کەخواردنەوەیە هەرچی نەبێ لەوانەیە ئەختەر خۆی لەگەڵ چەند هاوڕێیەکی نۆشی کردبێ.
چونکە دانیشتنەکانی ئەختەر جیاواز بووە لەگەڵ کۆر و دانیشتنی فەقێیان ئەوەتا کاک مەسعودیش ئاماژەی بۆ دەکا و جیاوازی نێوان دانیشتنی فەقێیەکان دەکا کە بەزمی گۆرانی و گەپی تێدابووە لەگەڵ دانیشتنەکانی ئەختەر دا کاک مەسعود دەڵێ:" بەڵێ مەجلیسی فەقێیان بێ گۆرانی و گەپ و دەنگی خۆش نییە بەڵام گۆرانی گوتن لە مەجلیسی پڕ تەقیە و زمانگرتنی فەقێیان شتێکەو لەرەی عودو کەمان لە کۆشک و تالاری شاعیرێکی مۆسیقاردا شتێکی دیکەیە".11
ئامادەبوونی ناوبەناوی مەلایەکی گەورەی کۆیە وەک حاجی عەبدولڵای جەلی زادە لەو دانیشتنانە کە پێشەوایەک بووە لە هونەری مەقام ناسیدا وەک کاک مەسعود دەڵێ جائیز نەبووە بەڵام لە غیابی ئەو لەوانەیە رێگە لە دانیشتنی خواردنەوە نەگیرێ دیوەخانی ئەختەر دوو جۆرە دانیشتنی لێکراوە یەکەمیان دانیشتنی ئاسایی وەک خاوەن دیوەخانێک و دەسەڵاتدار و کەسایەتیەکی بەناوبانگ ئەو دانیشتنانە هەر تایبەت نەبوون بە سەردان و میوانداری و بەڕێوەبردنی ئیش و کار و بازرگانی کە دەوڵەمەندەکانی کۆیە ئامادەی دەبوون وەک حەماغای گەورە و ئەسعەداغای برای بەلکو باسی ئەدەبیش دەکرا بە ئامادەبوونی حاجی عەبدوڵڵای جەلی زادە و حاجی قادرو شێخ رەزاو کەیفی و هتد.
زۆربەی ئەو دانیشتنانە وەک کاک مەسعود دەڵى بە نوێژی عیشا کە هەموو پێکەوە دەیانکرد تەواو دەبوون دوای ئەوە خۆ ئامادە دەکرا بۆ دانیشتنێکی دی ئەو کاتەی" کە دیوەخان چۆل دەبوو ئەوسا بەزمی خۆشی دەستی پێدەکرد"12. لەو جۆرە دانیشتنانەدا ئێمە بەڵگەیەکی ئەوتۆمان نییە بۆ ئەوەی کورت و رەوان ئەو مەسەلەیە بسەلمێنین جگە لە چەند دیرێکی خودی ئەختەر نەبێ: ئەمان ساقی دڵی شەیدا لە جەوری دیدە غەمگینە
لە نەشئەی چاوەکەی مەستت پیاڵە پڕکە بۆم بینە
ئەدی باشە لەگەڵ ئەم دێرانەی دیکەی ئەختەر چی بلێین؟ کە پێ دەچێ قازی و مفتییەک لەم بارەیەوە ئامۆژگاریان کردبێ کەچی:
قازی و مفتی کە دوێنێ نیسحەتی منیان دەکرد
ئیمڕۆ قازی موتریبە و ساقی جەنابی مفتییە
یان:
لە نەشئەی بادەیی حوسنی مەلاحەت تاکو سەرگەرمی
دەکەی ئازاری مەزلوومان لەگەڵ میحنەت کەشان خەسمی
دیارە لە نەریتی خواردنەوە پێکی یەکەم و دووەم نەشئە پەیدا دەکا یان کۆیی گوتەنی سەر مێروولە دەکا دواییش سەرگەرمی.
ئاشکرایە زۆربەی شیعری شاعیرانی کلاسیکیمان باسی مەی و مەیخانە دەکەن تا ئەو رادەی وا پێ دەچێ چێژێکی بێ هاوتای لێبکەن هەندێ جار زێدە رۆیی دەکەن لە بەرجەستەکردنی خەیاڵیان بۆ مەی خوێنەر گومان دەکا لەوەی کەلە مەینۆشی وەستا نەبن یان مەعمیلی هەمیشەیی مەیخانەکان نەبن بۆ نمونە وەک مەحوی دەڵێ:
لە مەیخانە خودا گەر ئێمە دەرچین
بەکێ بەین ئیلتیجا بۆ کێهە دەرچین
پێم غەدرە لە هەندێ شیعری ئەختەر هەر وا بە کەمتەرخەمی رابمێنم و بڵێم خەیاڵی بەرجەستە کردووە بۆ مەی لە کاتێکدا مەی هاوسەنگی دانیشتنی بەزم و گۆرانی و ئاهەنگسازی بووە.
هیوادارم زێدەرۆییم لە بەرجەستەکردنی خەیاڵم نەکردبێ و لە ئەنجامیشدا ناتۆرەم بۆ ئەختەر دروست نەکردبێ! گەر جارێ ئەو مەسەلەیە بەردێکی لەسەر دابنێین نەک دانبنێین و کۆک بین کە ئەم "بێشەرعییە" وانییە خۆ ئاهەنگسازی و دانیشتنی بەزم و گۆرانی"بێشەرعییە" وەک شەرع لەسەری سوورە " گۆرانی وبەکار هێنانی ئامێرەکانی لەو دانیشتنانە حەرامە"13 نەک هەر ئەوە بەلکو گوێگرتنیش لە گۆرانی هەر حەرامە تەنیا گەر بە زۆر نەبێ شەرع بەشێوەیەک گۆرانی قەدەغەکردووە بواری ژنیشی نەداوە گەر بەتەنیاش بێ گۆرانی بۆ مێردەکەی بڵێ بەڵام سەیر لەوەدایە شەرع رێگای ژن دەدا سەما بۆ مێردەکەی بکا بۆیە نە پێم دەکرێ قسەکەی کاک مەسعود لەم بارەیەوە بسەلمێنم نە ئەو راستیانەشم پێ پشت گوێ دەخرێ.
مامۆستا تایەر حەوێزی هەرچەند دەیەوێ لە دەستوری نەریت و موسڵمانێتی دا بۆمان باس بکا کە ئه‌خته‌ر پیاوێکی بەدین بووە بەڵام لە شوێنێک دا دان بەوەدا دەنێ کە " ئەمیناغا هەرچەند بە دونیاداریش ناوی دەرکردبوو" بەڵام بۆ ئیتاعەت دەچووە ئەو ژوورەی لە دیوەخان ناوی لـێ نرابوو " ژووری ئیتاعەت". سەرجەم ژیانی ئەختەر ئەوە نیشان دەدا کە کابرایەکی دونیایی بووە لەوەی شتێکی دیکەبێ! دوایی کەم نین ئەوانەی دین و دنیایان پێکەوە گرێداوە بەڵام ئاین لایان لە دەستوری عادەتی تێنپەڕیوە.
گرفتی دووەمی ئەختەر نوچداندنی ئەوینی یەکەمی بووە سەرەداوێکی باریکمان لەبەردەست دایە کە ئاماژە بۆ ئەوینی ئەختەر دەکا ئەوکاتەی لە هەڕەتی لاوێتیدا بووە بە گوێرەی قسەی "ئازاد عبدالواحد" ئەختەر عیشقی" کیژێکی کەژاڵ و جوان و شۆخ شەنگ"14بووە کەناوی رابى بووە لە بنەماڵەی دارۆغا تیری یەکەم ئەوین دڵی پێکاوە هەمان زانیاری مامۆستا تایەر حەوێزی جەختی لەسەر دەکاتەوە بەڵام بە زانیاری زێتر کە دایکی ئەو کچە دایەنی بووەو دراوسێی ماڵی ئەمیناغا بووە چونکە بە ساوایی شیریان پێکەوە خواردووە بۆیە بەشەرع نابێ بۆ یەکتر بشێن.
دیارە ئەوینی یەکەمیش کاریگەری قووڵی لەسەر ناخ و دەروونی مرۆڤ هەیە کە بە ئاستەنگ لە بیر دەچێتەوە تا مردنیش وەک یادگار هەر دەمێنێ ناو بەناویش وەک شەبەنگێگ بە مێشک گوزەر دەکا و دەبێتە مایەی ئاخ و هەناسەیکی قووڵ بە تایبەتی گەر دووچاری ناکامی هات هەروەک ئەوینی ئەختەر و رابی هۆیەکەشی " گوایە شیریان پێکەوە خواردووە"15.
هەرچەند دەستوری ئایین رێگر بووە بەرامبەر ئەوینی ئەختەر بەڵام نازاندرێ کاردانەوەی ئەختەر چی بووە هەر ئەوەندە نەبێ وەک سەرچاوە کەمەکان باسی لێوە دەکەن ئەوینی گەیشتۆتە شەیدایی ئەوەش بە رونی لە شیعرو گۆرانیەکانی را دیارە مامۆستا تایەر کاتێ باسی ئەوینی ئەختەر دەکا دەڵێ" بە دڵ حەز لە" رابی دەکا" تا مردنیش داخی رابی لە دڵی دابوو" بەڵام" بەسەرخۆی نەهێنا بە شیعر و ئاواز دڵی خۆی دەداوە"16. مامۆستا تایەر کە باسی رابی دڵبەری ئەختەر دەکا سێ دێڕە شیعر دەهێنێتەوە بێ ئەوەی خاوەنەکەیمان پێبناسێنێ:
ماڵێ بابم رابی
سەد ساڵان لە گڵی دابی
زێڕەو هیچ قەڵب نابی17
گریمان هی ئەختەرە دەبێ بڵێین هی سەردەمی لاوێتیتی چونکە شیعرەکە سادەیەو زێتر دەقەکە لە شیعری فۆلکلۆری دەچێ. یان ئەوەتا ئەمیناغا بە گۆرانی گوتویەتی چونکە لە شیعری گۆرانیش دەچێ گەر بۆمان ساغ بێتەوە هی ئەختەرە ئەوە دەبێ دوای ماوەیەکی زۆر لە یەک دابڕان بەرێکەوت ئەختەر چاوی بە دیدەنی رابی شادبۆتەوە جگە لەوەی برینی ئەوینی کولاوتەوە هێشتا جوانیەکەی وەک جاران هەر ماوە.
هەروەها ئاستەنگە بزانین هۆشیاری ئاینی لە چ رادەیەک بووە هەرچەند دەزانین نوێژکەرو رۆژووگر بووە بەڵام کە وورد دەبینەوە چۆنیەتی رابواردنی ژیان و گوزەرانی خەسڵەتە سروشتىیەکان کە مرۆڤێکی ئەهلی زەوق بووە زۆربەی شەوان دیوەخانی بە گۆرانی دڵداری و رووتەمەنی گەرم بووە وێستێک دەکەین و دەتوانین بڵێین کاتەکانی بۆ دنیا وقیامەت دابەشکردووە هەرچەند پێم وایە تای تەرازوو بۆ لای ژیان و رابواردن داکەوتووە بەڵگەش بۆ ئەمە لەوانەیە تاکە شاعیر بێ شیعری ئاینی نەبووە.
لە تاکە دێرەکانیش دا جگە لە چەند ووشەیەک کە بە واتای دی بەکارهاتووە تێبینییەکی ئەوتۆ نابیندرێ تا دەگاتە ئەو رادەیەی لە شیعرێکی شیوەنیش دا کە لە سەرگۆڕی جەمیل ئاغای حەویزی نووسراوە جگە لە فەلسەفەیەکی گشتی سەبارەت بە ژیان ومردن کە هەموو ئاینەکان کۆکن لەسەری شتێکی دی بەدی ناکرێ دەتوانین بە دڵنیاییەوە بڵێین کە شیعرەکانی گشتی غەزەلن بەڵام چەند دەقێکی تێدایە کە بە پێچەوانەی داب ودەستوری ئاینە:
خاڵی رەشی سەر روومەتی
"حجر الاسود" خۆیەتی
هەرچی بکا زیارەتی
لە مەرتەبەی شەهیدانە
رەنگە رەوا بێ خاڵی رەش بە بەردی رەش بچوێندرێ بەڵام نەک "حجر الاسود" کەمەبەست تێیدا روونە خۆ ئەگەر مەبەستی بەردی رەش بووایە بە کوردی و بە واتای کوردی دەینوسی نەک راستەخۆ بڵێ"حجر الاسود". لە دێڕی سێیەم دا جەختکردنێک هەیە لەسەر "حجر الاسود" ئەویش زیارەت کردنە دیارە لە تەواف و لە کاتی حەج و حەجی عەمەرەدا تەواف دەکرى و ئەو بەردەش دەبیندرێ. شەهید لە ئیسلامدا ئەوانەن لە پێناو ئیسلام و لە جیهاددا دەکوژرێن نەک ئەوانەی زیارەتی خاڵی رەشی کچێکی شۆخ و شەنگ دەکەن.
لە دوو چامەدا ئەختەر عەقڵ و دڵی هاوکات لەگەڵ ئاینەکەی لەدەست دەدا لەبەر خاتری جوانی کچێک و لە تاو تینی ئەوین:
دڵ و دینم فیدای ئەم لارو لەنجە
لە شوێنێکی دیکەش:
بە تاراجی نیگاهت چوو ئەگەر عەقڵەو ئەگەر دینە
تۆ بڵێی شەرعزانێک رووخساری گرژ نەبی کاتی ئەم دێڕە دەخوێنێتەوەو نەعوزبیلایەک بەوپەری تووڕەییەوە نەڵێ :
عیلاجێکم بکە دەردم گرانە قیبلەکەی دینم
ئەختەر جەخت دەکا کە یاری وەفاداری نەک هەر قیبلەکەیەتی بەلکو هی ئاینەکەشیەتی کاتێ ئەمەوییەکان دەسەڵاتیان وەرگرت و نەیانتوانی لەبەر چەند هۆیەک رکێفیان بگاتە مەکەو مەدینە بۆیە مەلایەک فەتوای دا قودس قیبلەیە لەبەر ئەوە ستەمکارو دەسەلاتداربوون تا ماوەیەک توانیان ئەو قیبلەگۆرکێیان بۆ بچێتە سەرو نەهێڵن حاجییەکان لە مەکە حەج و تەوافی خۆیان بکەن بەڵام هەر زوو دوای مشت و مڕێکی زۆر هەر مەکە قیبلە بوو ئەگەر تین و حەزی ئەوین لە ئاکامیشدا رووتەمەنی ئەوەندە کاریگەر نەبی بە قەد دەسەڵاتی ئەمەوییەکان لەکوێ زاتی دەکرد لە هێلێکی بڤە لابدا.

back